Hormuz bo'g'ozining blokadasi va dilemmasi

Global yuk tashish "bo'g'ozi" uchun jang: Hormuz bo'g'ozining blokadasi va dilemmasi

2026-yil 28-fevralda harbiy zarbalar boshlanganidan beri Eron global energiya va savdoning “hayot chizig‘ini” to‘g‘ridan-to‘g‘ri uzib, Hormuz bo‘g‘ozi blokadasini e’lon qildi. Fors ko'rfazini tashqi dunyo bilan bog'laydigan yagona strategik o'tish joyi bo'lib, bo'g'ozdan har kuni 20 million barrelga yaqin xomashyo neft o'tib ketadigan global dengiz neft savdosining taxminan beshdan bir qismi (20%) amalga oshiriladi. Bu, shuningdek, suyultirilgan tabiiy gaz (LNG) va o'g'itlar kabi muhim tovarlar uchun hal qiluvchi o'tish joyi bo'lib, global dengizdagi xom neft savdosining chorak qismi bunga tayanadi. Biroq, urush soyasi bu muhim suv yo'lini falaj qildi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining Savdo va Taraqqiyot Konferentsiyasi (UNCTAD) ma'lumotlariga ko'ra, mojaro boshlanganidan keyin Hormuz bo'g'ozi orqali yuk tashish hajmi hayratlanarli darajada 97% ga kamaydi. Garchi xalqaro suvlarni qonuniy ravishda yopish mumkin bo'lmasa-da,-Xalqaro dengiz tashkiloti Bosh kotibi ta'kidlaganidek, "Operatsion jihatdan xavflar juda katta." Qo'rquv va haqiqiy tahdid kema egalarini to'xtatdi, 150 dan ortiq neft tankerlari kirishga ikkilanib, Fors ko'rfazining tashqarisida kutishga majbur bo'ldi.

Ushbu falaj bir nechta noqulayliklardan kelib chiqadi:

Geografik kamchilik: Bo'g'ozning eng tor nuqtasida atigi 33 kilometr kenglikda bo'lib, bu kanalni Eron qirg'oq yong'iniga (5-6 kilometr ichida) o'ta himoyasiz qiladi, buning natijasida juda qisqa reaktsiya vaqtlari mavjud.

Ko'tarilgan xarajatlar: urush xavfi qo'shimchalari keskin oshdi. Ilgari, har bir konteyner uchun 100 dollardan ortiq bo'lgan urush xavfi sug'urtasi endi har bir konteyner uchun 2000-4000 dollargacha, ya'ni 30 baravar ko'paydi. Kema qiymatlari bo'yicha urush xavfini sug'urtalash stavkalari ham odatdagi 0,25% -0,5% dan 3% ga ko'tarildi.

Sug'urta bilan bog'liq qiyinchiliklar: Bir nechta asosiy dengiz sug'urta institutlari ushbu hudud uchun urush xavfini sug'urtalashni bekor qildi, bu esa kema egalari va yuk egalari uchun xavf va xarajatlar bosimini yanada kuchaytirdi.

Ushbu yuqori xavflarga duch kelgan Maersk va CMA CGM kabi yirik global yuk tashish kompaniyalari mintaqa orqali yo'nalishlarni to'xtatib qo'ydi yoki chekladi. Ba'zi kemalar Afrikadagi Umid burnini aylanib o'tishni o'ylashmoqda, ammo bu qo'shimcha 10-20 kunlik sayohat va yuqori xarajatlarga olib keladi. Shu bilan birga, Ummondagi Sohar va Duqm va BAAdagi Xor Fakkan kabi portlar muqobil yuk tashish punktlari sifatida ko‘rib chiqilmoqda, biroq ularning sig‘imi Hormuz bo‘g‘ozi tufayli yuzaga kelgan uzilishni qoplash uchun yetarli emas.

Xitoyning savdosiga transmissiya ta'siri: neft narxining zarbalaridan ta'minot zanjirini qayta qurishgacha

Dunyodagi eng yirik tovar importchisi va yirik ishlab chiqaruvchi davlat sifatida Xitoy ushbu inqiroz bilan uzviy bog'liq. 2024-yilda Xitoyning Fors ko‘rfazining olti davlati bilan savdosi 257 milliard dollarga yetdi va AQSh, Buyuk Britaniya va Yevropa Ittifoqi bilan umumiy savdo hajmidan oshib ketdi. Shu bois, Ormuz boʻgʻozidagi beqarorlik Xitoy savdosiga koʻp qatlamli va jiddiy muammolar tugʻdiradi.

1. To'g'ridan-to'g'ri ta'sir: Logistikadagi uzilishlar va nazoratsiz xarajatlar

Yaqin Sharq bozorida chuqur ildiz otgan xitoylik savdogarlar uchun urushning ta'siri to'g'ridan-to'g'ri va haqiqiydir. Yaqin Sharqdagi eng yirik port hisoblangan BAAdagi Jebel Ali porti mojaro paytidagi hujumlar tufayli vaqtincha yopildi. Bu port Xitoy tovarlari Yaqin Sharq bozoriga kirish uchun muhim darvoza hisoblanadi; uning yopilishi tovarlarning katta kechikishiga va bojxona rasmiylashtiruvidagi qiyinchiliklarga olib keldi.

Nazoratsiz logistika xarajatlari yana bir dahshatli tush. Yuqorida aytib o'tilgan dengiz urushi xavfining 30 barobar ortishi bilan bir qatorda, havo yuklari narxi ham biroz oshdi. Yivuning Yaqin Sharqdagi tashqi savdo korxonalari deyarli to'xtab qoldi, nol yangi buyurtmalar; qurilish materiallari sotuvchilari allaqachon tranzitda bo'lgan tovarlarning qiyin ahvoliga tushib qolishadi, bu esa xavf haqida ogohlantirishlarni keltirib chiqaradi va keyingi buyurtmalar bajarilmaydi. Ko'pgina savdogarlar Ummon orqali yuk tashish kabi muqobil yo'nalishlarni ko'rib chiqishga majbur bo'lishdi, ammo bu qisqa muddatda etuk transport salohiyatini shakllantirishi dargumon.

2. Makroiqtisodiy daraja: neft narxining ko'tarilishi va Xitoy iqtisodiyoti o'rtasidagi "harorat farqi"

CICC tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, Yaqin Sharq mojarosi odatiy ta'minot zarbasi bo'lib, uning asosiy ta'siri neft narxining oshishi hisoblanadi. Xitoyning energiya zichligi va sanoat tuzilmasi Yevropa va Qo'shma Shtatlarnikidan farq qilganligi sababli, bu inqirozning Xitoyga ta'siri o'ziga xos "harorat farqi" ni ko'rsatadi.

Kirish: nazorat qilinadigan inflyatsiya bosimi: Chet el manbalariga energiya qaramligi 60% gacha bo'lgan Evropa, Yaponiya va Janubiy Koreya bilan taqqoslaganda, Xitoyning neft va tabiiy gazning sof importi uning umumiy energiya ta'minotining 20% ​​dan kamrog'ini tashkil etadi, bu esa buferni ta'minlaydi. Shu sababli, neft narxining ko'tarilishi bilan bevosita bog'liq bo'lgan import inflyatsiyasi nisbatan nazorat qilinadi.

Chiqarish: Eksportning murakkab ta'siri: Bir tomondan, chet elda stagflyatsiya xavfi (iqtisodiy turg'unlik + inflyatsiya) Xitoyning eksportiga zarar etkazadigan global yalpi talabni bostiradi. CICC prognozlariga ko'ra, neft narxining ikkita stsenariysi (o'rtacha o'sish va barqaror yuqori darajalar) ostida 2026 yilda Xitoy eksportining o'sish sur'ati mos ravishda 0,6 va 1,8 foiz punktiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Boshqa tomondan, Evropa kabi raqobatchilar energiya xarajatlarida jiddiy zarbalarga duchor bo'lganligi sababli, ularning ishlab chiqarish quvvatlarining bir qismi cheklangan bo'lishi mumkin, bu esa o'z navbatida Xitoyning yuqori qo'shilgan qiymati{6}}bozor ulushini o'tkazib yuboradi, bu esa "bir tomonlama"-vaziyatni keltirib chiqaradi.

3. Ta'minot zanjiri: ishlab chiqarishdan iste'molga o'tish Neft narxining ko'tarilishi to'lqinlari asta-sekin tashqariga tarqalmoqda.

Ishlab chiqarish: quyi oqim tarmoqlari, ayniqsa energiya xarajatlariga sezgir bo'lgan va ta'minot zanjirining oxirida siqilgan daromadga duch keladi. Yuqori oqim energiya{1}}bilan bog'liq tarmoqlar narxlar oshishidan foyda ko'rishi mumkin.

Iste'mol: neft narxining ko'tarilishi iqtisodiy faollikni bostirish va aholining ixtiyoridagi real daromadlarini kamaytirish orqali iste'molni bilvosita pasaytiradi. Tadqiqotlar prognozlariga ko'ra, neft narxining ikkita stsenariysi bo'yicha iste'mol tovarlarining umumiy chakana savdosining o'sish sur'ati 2026 yilda mos ravishda 3,0% va 2,7% bo'lishi mumkin, bu dastlabki kutilganidan biroz pastroq bo'lishi mumkin.

Investitsiyalar: eksport ta'siri tufayli ishlab chiqarish investitsiyalari sekinlashishi mumkin. Biroq, iqtisodiy tanazzul xavfidan himoyalanish va energiya xavfsizligini ta'minlash uchun infratuzilmaga (ayniqsa, energetika va energetika tizimlariga) investitsiyalar kiritish zarurati ortib bormoqda va unga qarshi{1}}siklik yordam olish kutilmoqda.

4. Kelajakdagi o'zgaruvchilar: Xitoyning roli va munosabati

Ushbu inqirozda Xitoy nafaqat qurbon, balki muhim o'zgaruvchidir. Fors ko'rfazidagi xom neftning eng yirik xaridori sifatida Xitoy kuchli iqtisodiy ta'sirga ega. Kelajakda Xitoy vaziyatni keskinlashtirish va energiya yoʻlaklarining barqarorligini taʼminlash-da diplomatik vositachilik va iqtisodiy hamkorlikka tobora koʻproq tayanishi mumkin. Shu bilan birga, bu inqiroz Xitoyning energiya o'tish jarayonini yanada tezlashtiradi, quyosh va shamol energiyasi kabi yangi energiya manbalarining strategik ahamiyatini ta'kidlaydi.

Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, Yaqin Sharqdagi urush alangasi nafaqat cho'lni kuydiribgina qolmay, balki globallashgan ta'minot zanjiriga ham zarba bermoqda. Hormuz bo'g'ozidagi har bir tebranish neft narxi, sug'urta tariflari va yuk tashish vaqtlari orqali Xitoy zavodlari va ularning portlaridagi konteynerlarning ishlab chiqarish rejalariga aniq etkaziladi. Ushbu inqiroz muhim dengiz yo'llarining zaifligini ta'kidlaydi va ishlab chiqarish quvvati Xitoyni energiya xavfsizligini ta'minlash, tashqi savdo kanallarini barqarorlashtirish va energiya almashinuvini tezlashtirish o'rtasida uzoq{2}}muddatli va chuqurroq strategik savdo-bo'lishga majbur qiladi. Qisqa muddatda bozor urush va tinchlik o'rtasida vahshiyona tebranishda davom etadi; uzoq muddatli istiqbolda, natijada ko'proq diversifikatsiyalangan va barqaror global energiya va savdo landshafti paydo bo'lishi mumkin.